De Reis van de Held

De schrijver en hoogleraar mythologie Joseph Campbell weidde zijn leven aan het onderzoeken van oude mythen, sprookjes en andere verhalen. Campbell ontdekte een thema dat in verhalen uit alle culturen en windrichtingen keer op keer terugkwam.

Het algemene thema dat hij ontdekte noemde hij treffend ‘De Reis van de Held’. Deze Reis van de Held beschrijft in essentie de ‘levensreis’ of spirituele zoektocht die iemand aangaat op zoek naar zijn of haar eigen identiteit.

 

Stappen die Campbell onderscheidt in De Reis van de Held Stappen die Questionmarks onderscheidt in De Reis van de Organisatieontwikkeling
In zijn Reis van de Held onderscheidt Campbell zeven stappen. Niet alle verhalen bevatten alle stappen. Sommige gaan maar over één stap, andere vertellen de hele reis zoals het bekende verhaal van Odysseus. Hieronder staan de zeven stappen kort toegelicht:

  1. Oproep tot het avontuur – De reis begint met een gebeurtenis – meestal iets onverwachts – die ons verlangen wekt. We worden wakker geschud, geroepen en uitgenodigd om op weg te gaan. Dat is het begin van de reis. Tenminste, als de held daadwerkelijk durft te luisteren naar de oproep. De weg kiest de held, maar kiest de held ook de weg…?
  2. De overwinning van weerstanden – De roep nodigt de held uit iets te doen wat – vanuit zijn huidige referentiekader – helemaal niet kan. Er zijn duizend en één goede redenen om niet aan de roep te beantwoorden. Deze weerstand staat symbool voor het loskomen van je huidige omgeving en referentiekader. De medeleden van de groep waartoe de held behoort dreigen meer of minder subtiel met uitstoting en appelleren hiermee aan zijn angst voor eenzaamheid. Wie denk je wel dat je bent? Dat is toch niets voor jou? Je kunt ons toch niet in de steek laten? Etc. Áls de held besluit los te komen, zal hij ontdekken dat er veel meer mogelijkheden zijn dan hij ooit voor mogelijk had gehouden. De beperkingen zaten dus eerder in hemzelf, dan buiten hemzelf. ‘Every boundary is conceptual’, zei Deepak Chopra al.
  3. Magische helpers langs de weg – Als de held heeft besloten zijn weg te kiezen, vindt al snel een ontmoeting plaats met een beschermende figuur. Vaak in de vorm van een oude man of vrouw. Deze ‘gids’ staat symbool voor de weldoende, behoedende kracht van het lot. De boodschap is dat de vrede van het paradijs, voor het eerst gekend in de moederschoot, niet voorgoed verloren is gegaan al heeft de held zich losgemaakt van zijn oorspronkelijke (en ergens veilige) habitat. In zijn reis vindt de held alle krachten van het onbewuste aan zijn zijde.
  4. De wachters aan de drempel – Met de personificatie(-s) van het lot als zijn gids vervolgt de held zijn weg tot aan de grens van het onbekende. Daarachter ligt de duisternis. Het onbekende, het gevaar. Zoals er achter de ouderlijke bewaking gevaar is voor het kind en voorbij de bescherming van zijn gemeenschap gevaar is voor het lid van de stam. De held is op de grens van zijn comfortzone gekomen. Het overschrijden van die grens betekent het ontmoeten van je angst. Maar voor iedereen die over moed en bekwaamheid beschikt, zal het gevaar wijken.
  5. De weg der beproevingen – Zodra de held de drempel heeft overschreden – en daarmee zijn comfortzone heeft uitgebreid – betreedt hij een droomlandschap vol vreemde, veranderlijke en tweeslachtige vormen. Al deze externe vormen staan symbool voor zijn eigen innerlijke angsten. Met het onder ogen zien van de vormen, ziet de held zijn eigen angsten onder ogen. ‘Alles wat je buiten tegen komt is een uiting van wat je van binnen nog niet hebt verwerkt’, zei Jung al.
  6. De mystieke bruiloft (vereniging) – Als alle hindernissen en monsters zijn overwonnen volgt meestal een mystiek huwelijk tussen de triomferende held en de godin/koningin van de wereld. Deze godin staat symbool voor volmaakte schoonheid, het antwoord op al het oorspronkelijke verlangen van de held. De held is een heel mens geworden. Zijn rol in de samenleving (ego) is één geworden met de kracht van zijn innerlijke wezen (zelf).
  7. De terugkeer naar de wereld – Net zoals de tocht van een bergbeklimmer pas goed is afgelopen als hij weer veilig beneden aan de berg staat, is de reis van de held pas afgelopen als hij weer is teruggekeerd naar zijn eigen wereld. Hij wordt hierbij geconfronteerd met de ‘botsing’ met de wereld. Hoe vertaalt de held zijn inzichten naar de wereld? Hoe brengt hij het geleerde over? “Hoe vertelt hij opnieuw wat al duizendmaal juist verteld is, maar verkeerd begrepen?” Dit is de laatste taak van de held. Een valkuil hierbij is je eigen weg dwingend aan anderen op te leggen. In plaats hiervan kun de zelf nu zelf ‘magisch helper’ worden door anderen te bemoedigen ook hun eigen weg te gaan.
Naar analogie van Campbell onderscheidt Questionmarks ook 7 stappen. Dat kunnen er uiteraard ook meer of minder zijn.De essentie is dat er een soort up- en down-belevingen zullen plaatsvinden gedurende de reis.

  1. Oproep voor verandering -  Bijna iedereen herkent dat veranderingen soms nodig zijn. Maar niemand wil ‘veranderd worden’. Verandering is een persoonlijk proces. Iedereen is daarmee de held van zijn eigen reis. Met alle gevolgen rondom emoties van dien. De weg kiest de held, maar kiest de held ook de weg …?
  2. Herkennen dat er nog een hele weg te gaan is – Stel een ieder herkent dat er een stap richting verandering nodig is, daarmee is een mooi begin gemaakt, maar ook niet meer dan dat. Hoe ziet die weg er dan uit? In de veranderkunde zijn er hiervoor vele smaken die we kunnen categoriseren in soorten: a) De planmatige weg, waarbij je meent exact te weten waar je uitkomt, of b) de pragmatische weg, waarbij je weet dat onvoorspelbaarheden en afhankelijkheden je koers bepalen en verleggen. De planmatige aanpak is weliswaar heel overzichtelijk, maar een slechte toekomstvoorspeller en daardoor lang niet altijd succesvol. De pragmatische weg voorspelt op voorhand niet wat, maar dat er wat verandert en leidt daarmee in de meeste gevallen tot een nog ‘onbekende oplossing’ voor een ‘bekend probleem’.
  3. Welke ‘helpers’ kunnen we gaandeweg inzetten? –We herkennen misschien allemaal wel dat het proces weliswaar heel persoonlijk wordt beleefd, maar dat je altijd onderdeel uitmaakt van een context of organisatie. Al zou je het willen, dan nog kun je het nooit helemaal alleen! Een belangrijk onderdeel van de reis is het inzetten van hulpbronnen die je kunnen inspireren of je concreet op het juiste pad zetten. Deze mensen zijn zelf niet betrokken of degene die zelf de reis maken. (Project-)Managers en dergelijke blijven aan de zijlijn en kunnen niet de leiding of verantwoordelijkheid voor ieders reis opeisen.
  4. Het herkennen van situaties en obstakels die tot kritische keuzes leiden. Elke verandering brengt mensen, processen en patronen  in de war! Verandering in het ene, geeft mogelijkheden voor het andere. Het betekent dat je regelmatig bewust ‘een stap’ moet zetten die voor verwarring zorgt, maar wel noodzakelijk is. Het lastige van een keuze maken is dat je daarmee (desnoods tijdelijk) ook echt wat uitsluit. Alleen al het uitsluiten van het bekende is lastig, laat staan het omarmen van het nieuwe!
  5. De beproevingen van de eerste verandering. Niet alles gaat meteen goed. Zoals in elke spannend verhaal zijn er vaak zaken die nog overwonnen moeten worden. Was je zelf net helemaal klaar voor een dappere stap, doe je de eerste poging, blijkt er opeens iets of iemand je weg te blokkeren waardoor je de stap niet of nauwelijks kunt maken. De praktijk leert dat dit regelmatig kan gebeuren en dat je ook hiermee gewoon moet leren omgaan. Natuurlijk kun je gaan wachten tot de sterren het meest gunstig staan, maar soms moet je gewoon even doorzetten.
  6. De verlossing; Het samenvallen van de hoop of belofte, met de praktische realiteit! “Het is pas klaar als het klaar is”, zegt men wel eens. Wat je hoopt is, dat je door alle belevenissen tijdens je reis, zoveel zaken hebt gezien, dat de oplossing ook meteen een nieuw perspectief is. Je bent als het ware iets gaan zien, of er is iets toegevoegd wat de oplossing van het oorspronkelijke probleem is.
  7. De goede verstaanders hebben het nu begrepen, maar wat doen we met de andere? Hoera, we zijn er, de rust kan wederkeren! Maar nu komt wellicht de meest weerbarstige tijd. JIJ snapt iets wat anderen, die niet bij de reis betrokken waren, wellicht nog helemaal niet herkennen als de (juiste) oplossing. Hoe leg je nou uit wat je allemaal hebt meegemaakt? En geldt dat inzicht ook wel echt voor de andere. Was er ook een andere route, die voor de andere net zo goed of beter zou zijn?Hiermee zie je meteen waarom het essentieel is dat iedereen zelf de reis maakt en zelf inspraak heeft bij de besluitvorming.

 

Let op: De held, het enkelvoud, kan ook een verpersoonlijking zijn van een veelheid aan mensen!